قرین .....

       المقدمة :                                              

الحمد لله رب العالمين  و الصلاة و السلام علي اشرف الانبياء و المرسلين ابی القاسم محمّد ص خاتم النبيين و علي آله و اهل بیته و الائمه الاطهار

نحمدك الّلهم أنت الخالق المدبر المستعان و نشكرك علي مزيد نعمك و كرمك و الطافک

قال الّله تعالي :  ومن آياته خلق السموات و الأرض و اختلاف ألسنتكم و ألوانكم انّ في ذلك لأيات للعالمين  .( سورة الروم  آية۲2)

أما بعد : انّ الدراسات لتاريخ و اللهجات و الالفاظ العاميه و البحث في اصول الكلمات و تاريخها من منطلق المعاني في القرون السابقه تشير بأن معظم اللهجات واللغات العامه قد تفرّعت عن لغات فصحي حصيلة العوامل الاجتماعية و الجغرافية و الثقافية و الاقتصادية كلهجرة , و النزوح , و التوطين و المجاورة و التجارة و عوامل اخري. و في هذا الأطار لقد كتبت ونشرت عشرات المعاجم و القواميس و الكتب تبحث و تسعي لتأصيل الالفاظ العاميه و ردّها الي نصابها الصحيح و الفصيح .و بالنسبة للغة العربية اهتمت بعض المعاجم و الكتب اهتماما" بالغا" بكلام العامة و اللهجات و الالفاظ المحليه من خلال دراسات لغويه و عرض نصوص بعضها ايجابية و الأخرة سلبية حول المظاهر اللهجيه و الالفاظ العاميّه و المفردات الداخليه في مختلف الدول العربيه كسوريا و العراق و الاردن و مصر و ليبيا و الامارات و الكويت و .... و ألفوا في المعرّب و الدخيل كتبا" و قواميس متعدده نذكر بعضها كما يلي:

1-      المعرّب في الكلام الأعجمي علي حروف المعجم = ابو منصور الجواليقي (540 هجري )

2-      تهذيب اللغة = ابومنصور الازهري (370 هجري)

3-      قاموس ردّ العامي الي الفصيح =احمدرضا العاملي (1981 ميلادي)

4-      المحكم في اصول الكلمات العاميه = احمد عيسي بك (1939ميلادي)

5-      تحريفات العامة للفصحي في القواعد و البينات و الحروف والحركات = شوق ضيف (1994ميلادي)

6-      معجم عطيّه في العامي و الدخيل = رشيد عطيه (2003ميلادي)

7-      لحن العامة و التطور اللغوي = رمضان عبدالوهاب (2000 ميلادي)

8-      التهذيب في اصول التعريب = احمد عيسي بك (2001)

9-      الدخيل في لهجة اهل الخليج = احمد عبدالقادرالشاذلي (1992 ميلادي )

10-  معجم تيمور الكبير في الالفاظ العامية = احمد تيمور (2009 ميلادي )

11-  واژه هاي فارسي معرب در فرهنك لسان العرب = رسالة لنيل شهادة الماجيستر مصطفي اسماعيل النعيمي (1994 م)

12-  الألفاظ الفارسية المعرّبة = شير أدي (1908 م)

13-  معجم الألفاظ العاميّة = عبدالمنعم سيّدعبىدالعا ل (1971 م)        

14-  معجم فصيح العامة = احمد ابوسعد (1989 م )

15-  لحن العامة و التطوّر اللغوي = رمضان عبدالتواب (2000 م) .

و العشرات الكتب و معاجم اخري ليس بوسعي أن اذكرها هنا .

ولاكن حسب علمي لَم يُكتب ايّ معجم او قاموس حول اللغة العامية و اللهجة العربية الخوزستانية في محافظة خوزستان ( جمهوریه ایران الاسلامیه) . و لهذا السبب منذ مدّة ليست بقصيرة و أنا افكّر في كتابة و تدوین قاموس او معجم لغوي للهجة العربيه العاميّه في منطقة خوزستان .و عند طرحي الفكرة علي مسامع بعض الأخوه و الأساتذه و الشعراء و الادباء المتواجدین فی محافظه خوزستان فقد عجبتهم الفكرة وشجّعوني كافة علي القيام بهذا االعمل و هكذا بدأت الكتابة  قبل ثلاثه اعوام و استمريت بالعمل ليل نهاروحتي الان ما زلت مستمر واعمل بجمع و كتابه القاموس اللغوي العربي الخوزستانی و انا مازلت فی بدایه الطریق و المشوار.ولهذا  أتقدّم بخالص الشكر و عظيم الامتنان لكلّ من شوقنی و ساهمني و ساعدني و سوف يساهمني و يساعدني في هذا العمل الادبی الثفافی المهم .

 انّ موضوع القاموس سيكون مدخلا" الي الكلمات و الألفاظ العامية بكل انواعها كما ُتحكي و تلفظ و ليست حسب المصادر الفعليه وايضا"  شرحهما بمفردات لغويه فصحي (قدر ما توفر منها ), اضافة الي ترجمتها الي الغة الفارسية.سيشمل القاموس ايضا" اسماء القبائل و الطوائف و العشائر العربية في خوزستان اضافة الي اسماء المدن و القري والاعلام في المنطقة .

عملي حتي الان كان حصيلة ثلاث سنوات قضيتها في جمع اللهجات العربية العامّة  الدارجة بين عرب خوزستان من بين الكتب و المعاجم والدواوين المتعّدده متنقلا" بين المدن و القري و الأرياف العربية في خوزستان و لقائي مع كبار السن و الشيوخ و الاساتذه و الشعراء ، و قد رتّبت الكلمات و الألفاظ ترتيبا" معجميا" بحسب الحروف الأّوّل من الكلمة و هدفي من وراء هذاالعمل هو تجميع و احياء اللهجات و الألفاظ و المصطلحات العربية المحكية بين عرب خوزستان  ، والتقريب بين الفصحي و العامية و تأصيل لغة العامة بردّها الي اصولها الفصيحة وايضا" ترجمته الي اللغة الفارسية ( اللغة الرسمية ) لتسهيل سبل المعرفة و فهم اللغة العامية العربية  الخوزستانية لتوفير ارضية التواصل و التعايش بين العرب والأخوة الفرس و غير العرب في جمهورية ايران الاسلامية و خاصة فی محافظة خوزستان .

أستميح عذرا" اساتذة اللغة العربية و الشعراء و الكتاب و الأدباء في كافة مدن و قری خوزستان إذ دخلت هذا الباب الواسع و الصعب و قصرت فيه راجيا" أن يكون هذا بداية و لا نهاية  و أرجو الّله العليم الخبير أن اكون في عملي هذا قد اصبت بعض النجاح .و لهذا الامر امد ید العون و المساعده الی جمیع الاصدقاء و الشعراء و الادباء واللغویین لتکمیل هذا القاموس وما التوفيق الاّ من عند اللّه العلي العظيم .

دراسة حول تاريخ  اللغة و اللهجة العربية فی خوزستان          

   بعد الفتح الأسلامي لأيران امتزجت اللغة الفارسية القديمة باللغة العربية و ظَهرت لهجة فارسية جديده صارت فيما بعد اللغة الفارسية المستعمله في ايران حتی يومنا هذا . و أما اللهجة العربية التي يتكلم بها عرب ايران في محافظة خوزستان لهجة بين النهرينية  تسمّي متسو بتاميا ( Arabic Mesopotamian spoken )   وهي لهجة مختلفة عن اللهجتان الخليجية و العراقيّة  ، وقد جاءت حصيلة عوامل و مؤثرات متعددة اهمها :

1 - هجرة القبائل العربية المتعدده الی خوزستان ( تشمل قبائل كعب . ربيعة, بني تميم, طي , عنزه , خفاجة , عباده , الانصار , السادة و الأشراف و العلويين و ........) التي بدأت من القرن الخامس قبل الميلاد و قبل ظهور الأسلام باكثر من مئات السنين و توغلهم في جميع انحاء الأمبراطورية الأخمينية آنذاك وامتدادا" الي القرن السادس للهجرة ( الفتح الأسلامي ) حين دخل العرب المسلمون خوزستان و سكنوا سائرانحاء المحافظة مثل رامهرمز و الاهواز و الفلاحية (شادكان) و الخفاجية ( دشت آزادكان ) و المحمرة(خرمشهر) و عبادان ( آبادان) و سوس ( شوش) و تستر (شوشتر) و ......علما" بأن كل من هذه القبائل (التي تضم كل منها العشرات من الطوائف و البيوت ) لها لهجتها الخاصة بها.

2 - تعيين اللغة الفارسية لغة رسمية للتعليم في المدارس و الجامعات و لغة الأذاعة و التلفزيون و الصحافةوالمسرح و السينما في جميع محافظات ايران و من ثم محافظة خوزستان.

3 - التقاط الأذاعات العربية و مشاهدة البث التلفزيوني العربي للمسلسلات و المسرحيات و الافلام العربيةواستماع الأغاني العربية الريفية المختلفة و الشعر الشعبي والفصيح

4 - النسبة المرتفعة للأميين بين العرب في عهد الحكومتان الديكتاتوريتان القاجارية و البهلوية ( هي حصيلة الحرمان و التمييز العنصري و الظروف السيئة الاقتصادية آنذاك و عدم السماح باستعمال اللغة العربية  في المدارس و الجامعات جنبا" الي اللغة الفارسية في خوزستان .

5 - الأقتراض اللغوي من الألفاظ و اللغات الأعجمية التي يتكلم بها غير العرب في محافظة خوزستان انتج   صياغة المفردات و المصطلحات الجديدة بعيدا" عن اللغة العربيةالاصيلة

6 - الموقع الجغرافي لمحافظة خوزستان التي تقع شرق العراق و جارة له و شمال الدول الخليجية و تأثرها بلغة هذه الدول .

                     التصرفات و التغييرات اللغویة

لقد لاحظت من خلال دراستي للمعاجم العامة و ايضا" الأدب الشعبي في محافظة خوزستان انّ اللغة العامية المحكية بين الناس و المكتوبة في القصائد و الاشعار الشعبية هي غالبيتها عربية فصحي لدرجة لا تصدق و معظم الكلمات العامية في خوزستان هي فصحي اساسا" الاّ ما احتوت علی الاعجمية او ما خلا ذلك لاكن التغيير الطاريء عليها يكون ناتج عن امرين : الأوّل تغيير اللكنة و الطريقة التي تلفظ بها و الثاني لفظ بعض الحروف لفظا" فارسيا" و يتمّ التصرّف في بعض الأحرف مثل قلب القاف الی گاف فارسية مثل اگول بدلا" من اقول و تقلب الكاف الی چ الفارسیه مثل چلب بدلا" من كلب او چذب بدلا" من كذب او چف بدلا" من كف

                                     <<    ابدال الحروف   >>

 تبدل ( اي تقلب )الحروف فی اللهجة العامیة العربیة فی محافظه خوزستان اذکر اهمها کما یلی :

1-     ابدال ( تقلب ) الجيم الي ياء  =  كما في جار يقال يار او جعفر يقال  يَعفر او جَدّي يقال يدّي او جحش يقال يَحَش او جرّ يقال يرّ او جاب يقال ياب

2-     ابدال ( تقلب ) القاف الي جيم  =  كما في قدّام يقال جِدّام او قبله يقال جِبله او قريب يقال جِريب .  

3-     ابدال (تقلب ) القاف الي گاف الفارسيه =  كما في قمر يقال گمر او قطن يقال گِطن او قوم يقال گوم او قال يقال گال  او قعد يقال گَعَد او قصب يقال گصب .

4-     ابدال ( تقلب ) حرف الكاف الي چ الفارسیه  = كما ضِحك يقال ضحچ او أبكي يقال ابچی  او كَعَب يقال چَعَب .

5-     ابدال الهمزة الي واو = كما في أين يقال وين او الف يقال ولف .

6-     قلب الهمزة الوسطية ياء" = كما في ذئب يقال  ذيب او رسائل يقال  رَسايل  او بئر يقال  بير .

7-     زيادة همزة غير اصلية الي الافعال و الأسماء و الحروف و قراءتها بشكل مكسورة و سكون الحرف الثاني = كما في  لهم يقال إلهم و لك يقال إلَك او لمن يقال إلمن او كتاب يقال إكتاب .

8-     حذف همزه اصلية من الكلمة = كما اهلي يقال هلي و اهلا" يقال هله .

9-     ابدال الصاد زاء" = كما صغير يقال زغير. زغیرون

10- ابدال الحرف المشدّد ( المضعّف ) الي ياء = كما مررت يقال مَرّيت .

11- قلب السين الي صاد = كما سخي يقال صخي او سلخ يقال صلخ .

12- قلب الصاد الي سين = كما في صَدر يقال سَدِر او صَدريّه يقال سِدريّه .

13- تحذف الألف الممدودة =  كما في سماء يقال سمه او شفاء يقال شفه او دواء يقال دوه .

14- قلب احرف متفرقه =  كما في ليت يقال ريت او عهد يقال أهد .

15- تحذف الألف المقصورة من الأفعال = كما في سعي يقال سعه او دعا يقال دعه .

16- تحذف الألف المقصورة من الأسماء = كما ليلی يقابل ليله ولظی يقال لظه .

17- تحذف الألف من بعض الضمائر و الأدوات = كما في لا تقول يقال لتگول .

18- الألفاظ المختومة بياء مفتوحه تشدّد ياؤها = كما في هي يقال هيّه او بي يقال بيّه .

19-  ابدال العين بالنون =  كما في عطيّه يقال نطيّه ( الأستنطاء ) . نطیة ربک

20- الضمير المتصل بصيغة الجمع المذكر المخاطب تستعمل التاء و الواو في آخره =  كما في كتبتم يقال كتبتو او نمتم يقال نمتو او مشيتم يقال مشيتو. ( و في بعض المناطق يستخدم التاء و الميم كما في العربية الفصحي كتبتم ,نمتم , مشيتم ) .

21- ادخال حرف النداء علی ما فيه من الألف و اللام =  كما في يا ايّها الماشي يقال يِل تِمشي ,او يا ايها النائم يقال يِل نايِم ,او يا ايها النمّام يقال يل نمّام.

22- تستعمل الهاء بدلا" من اسم الاشارة ( هذا ,هذه) = كما في هذا اليوم يقال هل يوم , او هذا الوقت يقال هل وكت , او هذه الساعة يقال هل ساعة .

23- الحروف المضارعة تكسر في اغلب الأوقات = كما يَلعب يقال يِلعب او يَضحك يقال يِضحك  او يَمشي يقال يِمشي او يَشرب يقال يِشرب . ( التلتله) .

24-  تستعمل لفظة هذوله بدلا" من هؤلاء و هذيچ بدلا" من تلك .

25-  اضافة نون للتأكيد في الأفعال المضارعة المتكلّم وحده= كما في أروح يقال أروحَن او أخاف يقال أخافَن او أنام يقال أنامن .

                                           <<<   تصغير الأسماء    >>>

الأسماء في اللهجة العربية الخوزستانية تصغّرعادة كما يلي :

1-     علي وزن فعول = فطّوم ، زنّوب بدلا" من فاطمه و زينب ( من باب الدلع )

2-     علي وزن افعال = رحيم يقال إرحومي  او إرحيمه ، حسن يقال إحسوني .

3-     علي وزن فعيل = جاسم يقال إجوِيسم .

4-     اضافة همزة زائدة الي اوّل الأسماء و تشديد الياء = كما في رحيم يقال إرحيّم او وحيد يقال إوحيّد او لطيف يقال إلطيّف او ديوان يقال إدويّن او سليمة يقال إسليمه او حميد يقال إحميّد او كريم يقال إكريّم .

5-     اضافة همزة زائدة و ابدال الألف الثاني الي واو و اضافة ياء بعد الألف كما في جادر يقال إجويدراو هامل یقال إهویمل اوسالم یقال إسویلم او اضافة ألف و تاء الي آخر بعض الأسماء = كما في ذهب يقال ذهبات او بصل يقال بصلات و بعض الأوقات يضاف واوآخر الأسماء كما في مجيد يقال مجيدو او زهرا يقال زهرو .

6-     اضافة واو و نون و هاء في آخر بعض الأسماء كما في درب يقال دربونه او زغير يقال ازغيرونه او شيء يقال اشويّونه .

                                <<<  تصريف الأفعال  >>>

الماضي :  راحت – رحت –راح { راحت – راحن – راحن }

                                رحنه – رحتو - راحو

             رحتن – رحت – رحنه

المضارع : إيروح – إيرحون – إيرحون

             ايروحن – ايروحن -  إتروح – إتروحون

             اتروحون – اتروحين – إتروحن – إتروحن

             أروح – انروح

تصريف الأمر :  قل له روح = گول له ايروح

                    قل لهما روحا = گول الهم إيروحون

                    قل لهم روحوا = گول الهم إيروحون

                   قل لها روحي = گول الهه إتروح

                   قل لهما روحن = گول الهن إيروحن

                   قل لهنّ روحن = گول الهن إيروحن 

                            <<<< دراسة حول لغة   "العامّة "   >>>> 

 حین یقال العامة یجب ان نعرف ما معناها و من هم العامة ؟

العامّة  لُغة" :

يقول الدكتور رجب عبدالجواد إبراهيم في كتاب <معجم لغة العامة في تاج العروس > أنّ لفظة ( العامّة) علي وزن الفاعلة ،من الفعل : عمّ ، خلاف : الخاصة ، من الفعل : خصّ ، و سميّت عامّة لأنها تعمّ الجميع ، و قيل : لكثرتهم وعموميتهم في البلاد . و الجمع للعامّة : العوامّ علي وزن الفواعل ، و الجمع للخاصّة : الخواص علي وزن الفواعل أيضا" ، و العامّة ترادف الكافّة ، والجميع و الكل و منه قولهم: جاء القوم عامّة" ، أي جميعهم .

العامّة اصطلاحا" :

العامّة في اصطلاح اللغويين هم فئات المجتمع المتعدّدة أو هم معظم المجتمع و أغلبه ممّن لم يتخصّصوا للبحث في اللغة ،لكنهم مجموع المثقفين في المجتمع الذين يسمع لهم و يؤبه لكلامهم و ليس العامّة هم الطغام و الحشوية و السفلة و الطبقة الدنيا من المجتمع ، فهؤلاء لا ترصد لغتهم و لا يؤبه لكلامهم عند اللغويين و هذا ما لخصه الجاحظ بقوله : و إذا سمعتموني أذكر العوامّ فأني لست أعني الفلاحين و الحشوة و الصنّاع و الباعة ، و لست اعني الأكراد في الجبال ، و سكان الجزائر في البحار ... و أما العوام من أهل ملّتنا و دعوتنا و لغتنا و أدبنا وأخلاقنا ، فالطبقة التي عقولها و أخلاقها فوق تلك الأمم  ، و لم يبلغو منزلة الخاصّة منّا علي أنّ الخاصة تتفاضل في الطبقات أيضا" .

فالعامة – إذن – ليسوا الدهماء و السّقّاط ، أو ليسوا (رجل الشارع) في اصطلاحنا الحديث ، و إنما هم المثقّفون الذين تسرّبت إليهم أخطاء من هؤلاء الدهماء ، او من تصحيفات النسّاخ ، و من بين هؤلاء العوامّ شُعراء و كُتّاب .

والعامي من كلام ما نطق به هؤلاء العامّه علي غير سنن الكلام العربي ، و العاميّه هي لغة العامة و هي خلاف الفصحي، و هذا الكلام العامي ساد و انتشر في المجتمع حتي تسرّب الي الخاصّة و ضمّنته الشعراء اشعارهم ، و استعمله جِلّة الكتُّاب ، و عِلية الخَدَمة في رسائلهم ، و تلاقوا به في محافلهم.

و قد يكون هذا الكلام العامّي تغييرا" في بعض الأصوات ك إبدال الصاد إلي زاء في صغير التي صارت زغير و قد يكون تغييرا" في بنية الكلمه من حيث النسب و التصغير و الجمع و الأشتقاق و غيرها و قد يكون تغييرا" في البناء النحوي و الأعراب ك تكسّر الحروف المضارعة في يَلعَب التي صارت يِلعَب او يَمشي التي صارت يِمشي و قد يكون تغييرا" في مجال الاستعمال الدلالي للكلمة بتضييق مجال الاستعمال أو بتوسيعه او بنقله إلي مجال دلالي آخر كما شرحناه  في الصفحاة السابقة تحت 25 ابدالا" و تغييرا" و تقليبا" للكلمات و الأسماء و الأفعال و غيرها.

<<  نموذج من حرف الالف فی القاموس اللغوی الخوزستانی ( الغیر المکمل حتی الان ):>>

لكي تصل الفكرة و يعلم القاري كيف يكون القاموس اللغوي الخوزستانی  یسعدنی ان اقدم لکم بعض النماذج فقط من حرف الالف ( الذی لم یکمل بعد )   کما یلی : 

                =============================

                                          الالف                                                     

                                         ............ 

 الألف  : الحرف الأول من الألفباء الفارسية و هي بمثابة 1 في حساب الجمل .

آلبو اعبید : [aal.bo aebaid] (جغ) نام یکی از روستاهای بخش مرکزی شادگان در استان خوزستان است

آلبو ثنوان : [aal.bo.thanvann] (جغ) نام یکی از روستاهای بخش الهائي اهواز در استان خوزستان

*اسم قرية في منطقة الهائي في مدينة اهواز محافظة خوزستان

آلبو جنام : [aal.bo.jnam] (جغ) یکی از روستاهای بخش خنافره شهرستان شادگان

آلبو حصار : [aal.bo ehsar] (جغ) نام یکی از روستاهای بخش مرکزی شهرستان شادگان در استان خوزستان

آلبوحمید : [aal.bo.ehmaid] (جغ) نام یکی از روستاهای بخش اروندکنار شهرستان آبادان در استان خورستان

*اسم قرية في مدينة آبادان  منطقة القصبة محافظة خوزستان

آلبو شهباز : [aal.bo.shabaz] (جغ) نام روستایی در بخش مرکزی شادگان

آلبوعبادی : [aal.bo.ebadi] (جغ) نام یکی از روستاهای بخش بهمنشیر شمالی  شهرستان آبادان در استان خوزستان

*اسم قرية في مدينة آبادان منطقة بهمنشير محافظة خوزستان

آلبو عید : [aal.bo.eed] (جغ) نام روستایی در بخش حمیدیه دهستان کرخه شهرستان اهواز

آلبو گولک : [aal.bo.golak] (جغ) نام روستایی در بخش مرکزی شادگان

آلبومروّح : [aal.bo.emraveh] (جغ) نام روستايي در حميديه بخش كرخه اهواز در استان خوزستان

*اسم قریة في مدينة الاهواز منطفة الحميديه محافظة خوزستان

آلبونیسی : [aal.bo.naysi] (جغ) نام یکی از روستاهای بخش الهايی اهواز در استان خوزستان

*اسم قرية في مدينة الاهواز منطقة الهائي

آنه : [aa.na] من ، خودمن ، خودم.

{ إنته =تومذکر ،اهوَ =او مذكر، اهيه = او مونث ، انتي = تو مونث }

~  گِلِت = من گفتم (مونث و مذکر)

انته گلت = تو گفتی ( مذکر)

انتی گلتی = تو گفتی ( مونث)

اهوَ گا ل = او گفت ( مذکر)

اهیه گالت = او گفت ( مونث)

*أنا

 {انته = أنتَ ، اهوَ = هُوَ ، انتي= انتِ  ، اهيه = هيه}

آوند : [avand] (جغ) نام روستایی در بخش دهدز شهرستان ایذه

آوه : [aa.va] محل جمع آوري و نگهداري گندم ، سيلوی محلي برای گندم و غلات ، مخزن گندم

*مخزن القمح ، مخزن للقمح و الغلال في الأرياف

إب : [ ebb]  پیشوندی است به معنای در- داخل – درون

~ ایدی = توی دستم . بدست من . در دست من

~ گلبی = تو قلبم . تو دلم . درون قلبم

~ يا = در كدام ، با کدام ،  در چه ،  با چه

* كلمة اداة للتصدير تقع اول الكلمات بمعني : فی ، داخل ، بي

~ ايدي = في يدي

~ گلبي = في قلبي ، داخل قلبي ، في فؤادي

~  يا  =  بأي ، في ايّ ،

ابحیر : [eb.hair] (جغ) نام روستایی در بخش عنافچه اهواز در استان خوزستان

ابترت :[eb.te.ret] دوري جستند ، بيزارشدند ، اعلام برائت كردند .

فرّوا ، ابتعدوا ، افترقوا

هلي كلهه ابترت مني و گومي : لقد زعلوو ابتعدو اهلي و قومي من جانبي

أبدي : [eb.di]  شروع ميكنم ،آغاز ميكنم ( از ريشه بدأ و ابتدأ ) به معني شروع و آغازكردن و مبتدي كسي است كه كاري را به تازگي شروع كرده است.

~ من اليوم : از امروز شروع ميكنم

*ابتدي ، أبدأ

~  من هل يوم : ابدأ من هذا اليوم .

أبدي : [ eb.di] به ميهماني ميروم ( مهماني كوتاه مدت ) از ريشه بدوة به معني شب مهماني رفتن وسرزدن به كسي و به ديدار كسي رفتن ، شروع کننده دیدار، اين اصطلاح را بيشتر عربهاي شمال خوزستان بكارميبرند.

~ عليهم : به ميهماني آنها ميروم ،

*أضيف ، (الذهاب لضيافة أحدا")

~  عليهم = اذهب لضیافتهم ورؤيتهم ،أضيفهم

إبره : [eb.ra] سوزن . آمپول

ادگ  - ادگن ~ :  سوزن ( آمپول ) میزنم / بزنم

داگ ~ :  سوزن( آمپول )  زده است.( مذکر )

داگّه ~ :  سوزن ( آمپول ) زده است ( مونث )

إیدگ ~ :  سوزن  (امبول )میزند. سوزن بزند.( مذکر )

إتدگ ~  : آمپول  ميزند – آمبول بزند ( مونث )

*المحقن ، الحقنه ، أنپولة ، وخز الأبرة لمعالجة المرض

أبريج : [ eb.reej ] آفتابه ، معرّب آب ریز فارسی

*الابريق - اناء له عروة و فم و بلبلة  ( ج اباريج )

ابریچه : [eb.raycha] (جغ) نام روستایی در بخش غیزانیه اهواز در استان خوزستان

ابریچه اعنایه : [eb.raycht.eanaya] (جغ) نام یکی از روستاهای بخش غیزانیه اهواز در استان خوزستان

ابريعصي  : [ob.re.esi]  (جانو ) نوعی خزنده شبیه مارمولک و کمی بزرگتر از آن

*نوع من الوزغيات ،البرص ، الأبرص

إبشاره : [eb.sha.ra] بشارت . مژده . خبر رسانىن , بشارت دادن .( در مورد ميوه ها به معني نوبر و زودرس)

~  خير : خبر خوش ، خبر و مژده خوب

~  شوم : خبر بد ، خبر ناگوار

~  فگر : خبر نحس و بد

*البشارة ، البشري

إبشامه : [eb.sha.ma] (طب) پرده جنب ، جفت ،آبشامه (كلمه اي است فارسي (

*غشاء الجنب ، مشيمه ( كلمة فارسية)

إبعِيعي :[eb.aiy.ee] (جانو) نوعي پرنده حلال گوشت خاكستري رنگ وغیر اهلی با جثه ای کمی بزرگتر از گنجشک که بصورت گروهی پرواز میکند

طيرابقع اللون اكبر من العصفور لحمه حلال ،  نوع من الشحرور

ابگع : [ab.gaa]  خاکستری و سفيد ، ابلق ، دو رنگ سياه و سفيد ، ج بگع  ، مونث بگعه

*الذي فيه سواد و بياض ، ابقع ، ج بگع ( بقع)، م بگعه (بقعاء)

ابليّه : [ eb.lay.ya ] پیشوندی است به معنای بدون، بی

آنکه  ، بدون آنکه - فاقد

~ اید = بدون دست ، بی دست

~ اهدوم = بی لباس ، بدون لباس

~ ما = بدون آنکه

~ ملح = بدون نمک – بی نمک

*بلا – من غير، دون أن

ابليه ملح = مِن غير ملح

~ ايد = بلا يَد

~ اهدوم = بلا لباس ، دون كسوة

~ ما اگعد = دون ان اقعد

اُبو: [obo] به معنای صاحب و دارنده (اغلب بصورت پیشوند در ابتدای کلمات قرار میگیرد ) . ابو به تنهایی معنای پدر میدهد.عربهاي خوزستان الف ابو را بصورت مضموم  اُ تلفظ ميكنند (اُبو) ولي در عراق بصورت مفتوح اَ (اَبو) تلفظ ميشود.

ابو جاسم = پدر جاسم

~  حيدر = پدر حیدر

~  زينب = پدر زینب

~ عَرَبانه = دارنده گاری و چرخ دستی ، صاحب گاری، كسي كه جنس یا کالایی را با چرخ دستی وبصورت سیاربفروش میرساند >

~ ماي = دارنده آب ، كسي كه آب براي فروش عرضه ميكند

~  حِدبه = دارنده قوز كمر ، كسي كه قوز كمر دارد

~  بَطِن = كسي كه شكم گنده دارد ، صاحب شكم بزرگ

~  خام = صاحب پارچه ، پارچه فروش

~  دكّان = صاحب مغازه ، دكان دار

*ابو بمعني صاحب ، ذو ،  ذا ، ذات ، ذي ، وليُّ الشئ

ابو مای = صاحب المای اي بيّاع الماي

ابو دكان = صاحب المحل

ابو بطن = صاحب بطن كبيره ، ذوبطن

ابوابگیع : [obo.ob.gaie] كلاغ ، زاغ

الغراب ، الغراب الأسود ، غراب القيظ

ابوادبیله : [obo.ed.bay.la (جانو ) نوعي بچه ماهی دارای شکم برآمده که درساحل نهرها و جویبارها یافت میشود

*سمکة صغيرة  كبيرة البطن تعيش في سواحل الانهار

ابو ادمیعه : [obo.ed.mayaa] (جغ) نام یکی از روستاهای بخش باوی دهستان ویس اهواز در استان خوزستان

ابو ارويشد : [obo.erwayshed^] جانو ، كنايه روباه

ابواشلَمبَو : [obo shlam.bow] ( جانو ) نوعي شبه ماهي حرام گوشت بدون پولک  و دوزیست که در گل های ساحل رودخانه کارون و نهرها و جویبارها زندگی میکند (در قدیم کودکان اعتقاد داشتند چنانچه در دهان این جانور ادرار کنند شناگر ماهری خواهند شد ) .

*ابو جلمبو ، نوع من البرمائيات ( شبه السمك ) عديم الفلس محرم اكله يعيش في الحمأة و الطين في سواحل نهر كارون و الانهار و الدّبل والنهير

ابو شلوگ : [obo.esh.loog] (جغ) نام یکی از روستاهای بخش یفال شهرستان شادگان

ابو اصريره : [obo.esray.ra] نوعي نارنگی محلی در خوزستان ، اصریره مصغر صره به معنای ناف یا بقچه است

*نوع من البرتقال المحلي في خوزستان ، أبوسرّة .

ابو اصلیبیخات : [obo.es.lybikhat] (جغ) نام روستایی در بخش غیزانیه اهواز در استان خوزستان ، اصلیبیخات جمع مصغرکلمه صلبوخ به معنای ریگ است

ابواعرابید : [obo.ea.rabid] (جغ) نام یکی از روستاهای بخش یفال یا جفال شهرستان شادگان

ابو افلوس : [obo.efloos] (جغ) نام یکی از روستاهای بخش نو آباد اروندکنار شهرستان آبادان ، افلوس به معنی پول است

.

ابوالزمّير : [obo.al.zom.mair](جانو). نوعي ماهي آبنوس كه بعلت نداشتن پولك حرام گوشت است به طول15 تا 20 سانتيمتر. دهاني نسبتا" گشاد دارد ونيش آن دارای نوعي ماده سمي است که نيش آن دردناك وبیشتردرآبهای رودخانه کارون وکرخه زندگی میکند.

*سمكة الزمّير ، نوع من السمك عديم الفلس و محرّم أكله طوله 15-20 سانتيمترا" ذو فمٍ متّسع وعريض يعيش في مياه نهر كارون .

ابواليَعَل : [obo.el.yeal]( جانو )  نوعي حشره شبيه به هزارپا

حشرة سوداء كثيرة الأرجل ،حريش

ابواينيب : [obo.ey. Neeyb] (جانو) خرچنگ

السّرطان ، صاحب الأنياب

ابوچ : [o.booch  ]  پدرت ، پدر تو ( مونث )

* والدكِ ، أبيكِ ( للمؤنث )  

ابو دبس : [obo.debes] (جغ) نام روستایی در بخش غیزانیه اهواز در استان خوزستان

*اسم قرية في حي الغيزانيه في مدينة الاهواز في محافظه خوزستان

أبوذيّه : [abo.zey.ya] نوعي سبك شعري محلي است كه ازدو بیت و چهار مصراع تشكيل شده و كلمه آخرمصراعهای  اول و دوم و سوم به لحاظ تلفظ شبیه هم بوده ولی در معنی کاملا" متفاوت است و مصراع چهارم  که قفل نامیده میشود با دوحرف یاء وهاء (یه ) ختم میشود و از نظر وزنی جزء بحر الوافر است . مفاعلتن مفاعلتن فعول.

چند نمونه از شعر بوذيه :

أشور اعله الرجال وعلی منشار    ( منشار اول به معنای لم یشار ، یعنی  مشورت نشده است ) 

واگص عاصی الحدید ابغیر منشار   (منشار دوم به معنای المنشار یعنی اره )

الک یوم العلیک الشبچ منشار      ( منشار سوم به معنای منتشر شده است ، پخش شده است )

و تصیح ادخیل وین اهل الحمیّه

****************

 يا صاحب لو نویت  الطيب طب طب    ( وارد شدن ، دخول کردن )

واسبح بل غمگ عل روي طب طب     ( شیرجه پریدن در آب )

مو مثل الطفل عل راگ طب طب        ( آب بازی  ، دست و پا زدن در آب برای بازی کردن )

تلعب لو ردت بل طاش میه           ( المولف ) 

برضک شیّد البنیان و اعمر           ( عمران و آبادانی )

اتمتع تستطیع انچان و اعمر      ( حج عمره )

برّالوالدک یا صاح و  اعمر            ( شخم زدن )

تحت فی النخل ذیچ الزهیه        ( الولف )

* كلمة الأبوذيه جاءت من معني الأذيّة و هي كلمة مركبة من (أبو) اي صاحب و (ذيّه) و هي مخففة أذية . و هو ضرب من ضروب الشعر الشعبي مؤلف من بيتين بأربعة اشطر ثلاثة منها في جناس واحد يتّحد في اللّفظ و يختلف في المعني و ينتهي الشطر الرابع منه بحرفي الياء و الهاء. الأبوذيّ من بحر الوافر مفاعلتن مفاعلتن فعول .

نماذج من الشعر الأبوذيه:

      سيف الدهر للهامه  شلفهه

       او بعد ما تنفع اضمودي  شلفهه

       عمام الما تشد جرحي  شلفهه

       امن اموت اعداي تتعطف عليّه  (غازي البچاری )

       الحوادث أللفت يا صاح ورمه

       الدهر لحشاي گدّر تفگ ورمه

       خذه ماي الحياة ابجدح ورمه

        تبشّت يا خلگ مای المنیّه   ( حاج عبدالحسین البچاری )

         ابسهوله احچی يا صاحب دوم موعاص

       او شفيعك حيدر الكرار موعاص

        لوَن عندك امانة صاح مو عاص

        تدوره لو صبح تحت الوطيّه    ( المؤلف )

         یا صاحب لا تظن الدهر سرنه

       تركنه اديارنه و لل غرب سرنه

       حياتك ما ظهر لل غير سرنه

        لكت دمعي فضحني او عمّ عليّه   ( حاج اسحاق دريس )

         همّه هيبتي و عزمي عماماي

       او همّه لو وجع راسي عماماي

       لو ينزل علي العيوني عماماي

       ولا شوكه التشكهم جيد نيّه    ( شيخ عبود عتگی )

       حمام الدوح حنی ما  تحنه

       الظهر لو ما افراگک ما تحنه

       احلفت  للموت چفی ما تحنه

       لمن شخصک یرد سالم علیه

      حلات الرجل بل شدات ینهم

      اسد و گصه ابصدور اعداه ینهم

      جبیله لو یصیر الکون ینهم

      ارض قفره و لگه احتوف المنیه

      عله الزینین یا روحی ترادای

      بچیت و دم دمع عینی ترادای

      الاسف شیفید یا احبابی ترادای

      امچتف هل وکت غصبا" علیه    ( وداعة البریهی )

ابو خرنوب : [obo.kher.noob] (جغ) نام روستایی در جزیره مینو آبادان ، نام دیگر این روستا ردة طاهر است

ابوخضراوی : [obo.khazravi] (جغ) نام یکی از روستاهای بخش اروندکنار آبادان ، خصراوی نام یکی از انواع خرما در استان خوزستان است

*اسم قرية في حي القصبه في مدينة أبادان محافظة خوزستان

ابو سدره : [obo.sed.ra] (جغ) نام روستایی در بخش یفال شهرستان شادگان ، سدره به معنای درخت کناراست

ابو سرحان : [obo.sarhaan]  كنايه از گرگ ، لقب گرگ

*ذئب ، كناية الذئب ، سرحان ، أبوجعده , بَلبال

ابوشانگ : [obo.shanag] (جغ) نام یکی از روستاهای بخش بهمنشیر جنوبی شهرستان آبادان ، شانگ نام یک نوع ماهی پهن میباشد

ابو شکر :[obo.sheker]  (جغ) نام یکی از روستاهای بخش اروندکنار شهرستان آبادان استان خوزستان

ابو صخر : [obo.sakhar] (جغ) یکی از روستاهای بخش دارخوین شادگان در استان خوزستان

ابوعبود: [obo.ab.bood] (جغ) نام یکی از روستاهای بخش اروندکنار آبادان

ابو عِرِس : [obo. eres] موش خرما

*ابنُ عِرس ، الشرعوب ، فارالخيل

ابو عگاب :[obo.egaab] (جغ) نام یکی از روستاهای بخش اروندکنار آبادان

ابوغزلان : [obo.ghezlan] (جغ) نام یکی از روستاهای بخش اروندکنار آبادان، غزلان جمع غزال به معنی آهو

ابوفاضل : [obo.fazel] (جغ) نام یکی از روستاهای بخش باوی دهستان ویس اهواز در استان خوزستان ، ونیز نام یک امامزاده در حومه غربی خرمشهر که اطراف آن قبرستان محلی است

ابوک : [o.book ] پدرت  ، پدر تو (مذکر )

*والدك ، ابيك ( للمذكر (

ابوكرش : [obo.karesh] شكمو ، شكم گنده

*بطين , مكرش ، كبيرالبطن ، صاحب بطن كبيرة

ابو ناگه : [obo.naga] (جغ) نام یکی از روستاهای بخش سویسه اهواز در استان خوزستان ، ناگه یا ناقه به معنای ماده شتر است

ابوی : [ o.booy]  پدرم ، پدر من ، بابام

*والدي ، أبي

ابو یرو : [obo.yero] (جغ) نام روستایی در بخش غیزانیه اهواز در استان خوزستان ، یرو به معنی توله سگ است

أبهيته : [eb.hay.ye] نامي كه بر زنان مي نهند  مصغر بهيّه ، ابهيّه نيز گفته ميشود

*اسم للنساء ، مصغّر بهيّه ، بعضا" يقال ابهيّه

ابياب العين : [eb.yaab.el.ain] سفيدي چشم

*بیابی العین ، بؤبؤالعين

أبيض : [eb.yaz]  سفيد ، سفيدرنگ

*ابيض اللون ، البيضاء ، اللون الأبيض

ابِيّه : [eb.biey.ye] نفس داراي كرامت ، نفس كريم

*مرتفعة عن الدنايا ، النفس الكريمة و الأبية

نفسه ~ : نفسهُ كريمة ، له نفس منيعة و عالية

ابَیّه : [abay.yeh] پدرش ، باباش (مصغّر)

أحرِگ ~ : پدرش را در میارم

*والده ، اباه

اتبعّد : [et.baad] دور شو ، دور شد ،فاصله بگير( هم به صورت فعل امر و هم بصورت گذشته بكار ميرود)

~  اشوي من فضلك = لطفا"كمي فاصله بگير (دور شو)

~ عن بيته = ازخانه اش دور شد

* ابتعِد ، بَعُدَ ( تستخدم للامر و للماضي )

~  ارجوك = رجاْ" ابتعِد

من يوم عرفهم  ~ عنهم = حين عرفهم ابتَعَدَ عنهم

اتگ : [atag] زيرپوش زنانه ، نوعي لباس زير زنانه نازك

*ثوب تحتانی للنساء ، قميص النوم نسائي ، نوع من ملابس التحتانيه للنساء

اتوَلّف : [et.vall.lef] (فاعل) آرايش ميكند ، كار آرايشكري انجام ميدهد

~  العروس = عروس را آرايش ميكند

*تمشط ، تزيّن العروس

اتوِلّف : [et.vell.lef] عمل آرايش كردن

*المِشاطه ، التزيين

إتوِنّ :[ [et.venn ] ناله ميكشد ، آه و ناله ميكند ،زوزه ميكشد ( مونث )

البزّونه ~ = گربه ناله ميكشد

* عمل الأنين اي الأنة للمؤنث ، تأن

اتونّسِت : [et.ven.neset] ( یا اتونّسيت ) خوشحال شدم ،شادمان شدم ، به من خوش گذشت . اتونّسينه = بماخوش گذشت (جمع)

*فرحتُ ، استأنست .

اتونّسنه = فرحنا ، استأنسنا

اتونّسِت : [et.ven.neset] ( یا اتونّسيت ) خوشحال شدم ،شادمان شدم ، به من خوش گذشت . اتونّسينه = بماخوش گذشت (جمع)

*فرحتُ ، استأنست .

اتونّسنه = فرحنا ، استأنسنا

اثاري : [atha.ri] به درستي ، به راستي ، واقع امر

*الحق ، حقيقة ، من جِد ، تبيّن انّ

إثبات :[eth.bat] ميله آهنی یا چوبی كه بعنوان پايه اصلي و نگاهدارنده ( معمولا براي اسب و حيوانات ) به زمين كوبيده ميشود

*الركيزه ، القاعده ، الأساس ، المرتكز

أثوَل : [eth.wel l] دست و پا چلفتی ، خنگ ، نادان

*احمق ، ثول بمعني اصابه عرضٌ كالجنون فهو اثول،م ثولاء

اجر : [ajer] ثواب ، پاداش ، اجر

*ثواب ، مكافأة

إجليّل : [ej.lay.yel]مصغر جليل ، والا و بزرك، اسمي كه بر مردان مي نهند

*مصغر اسم جليل

اچِل : [a.chel] غذا ، غذاخوردن ، خوردنی

*الاکل ، القوت ، طعام ، الغذاء

اچل : [achell] خستگی ، خسته ميشوم 

ما  ~ = خسته نميشوم

ما انچل = خسته نميشويم

*الكلّ ، التعب ، الملل و الملال

ما ~  = ما اتعب ، لم اكلّ

اچماله : [ech.mala] اضافه ، اضافه كردن، افزودن، اضافی ، دنباله وبقيه يك چیز

*االمتمم ،اضافة ، اضافة الشي الي الشي ، تزويد

اچمّل : [echem.mel ] اضافه ميكنم ، برآن مي افزايم

*اضيف ، ازوّد ، اكمّل

اچمالته : [ech.mal.ta] بقيه آن ، اضافه آن

*مكمله ، اضافته ، متممه

احتوف : [eh.toof ] جمع حتف به معنای مرگ ، نشانه مرگ ، مرگها

*الموت ، الممات ، علائم الموت ، المنية ، مفرده حتف

(ارض قفره و لگه احتوف المنیه )

  إحديثه : [eh.daysa]  دوشيزه ، دخترنوجوان

*صبيّة ، بنت ، فتاة

احزام :[eh.zaam] كمربند ، كمر ، محل بستن كمربند

*حزام ، حزامة ، سير ، دائرة

~  زلم = عدة من الرجال

أحسن : [ah.san] بهتر ، نيكوتر ،زيباتر

*اجمل ، أحسن ، افضل

احسنت :[ah.sant] ، دست شما درد نكند ، آفرين ، دست مریزاد ، بارک الله ، کارنیکی کردی ، احسان کردی

*أحسنت ، بخ بخ ، شكرا علي احسانك

اخریبه : [ekh.ray.ba] (جغ) نام روستایی در جزیره مینو آبادان ، اخریبه مصغرکلمه  خراب و غیر آباد است

اخضر :[akh.zar] سبز ، سبزرنگ

*اخضراللون ،أخضر ، خضر

اخضع :[akh.zaa] خضوع ميكنم ، تسليم ميشوم ،کوتاه می آیم

ما ~ = تسليم نميشوم ، خضوع نميكنم ، سرتسليم فرونمي آورم

*اتنازل ، اخشع

ما ~ = لم اتنازل ، لم اخضع ، لم اخشع

اخضيري :[ekh,zayri](جانو) پرنده ای شبیه اردک وحشی مایل به رنگ سبزکه آنرا شکار میکنند

* (ح) نوع من الطیر،الخضاری ،الشهرمان

اخفّ :[akhaff] سبكتر ، راحت تر،كمتر

*اقلّ وزنا" ، اخفّ ، ارهق ، اضعف

اخواخيته :  برادر خواهرش ( کنایه از مردانگی و کفایت و شجاعت )

اخوي : برادرم

ادب : [adebb] نزاکت - ادب - تربیت

ادب :  سرویس دستشویی ُ- توالت  جمع آن ادبات است

ادرد : [adred ] بی دندان

ادري : [adri ]  میدانم-

ادفع : هل میدهم - پرداخت میکنم

ادماغ : کله - سر

ادواره : گشتنی - پیدا کردنی

ادوّر : ] adawwer]می گشتم - جست و جو میکردم

ادّه : براه انداخت - جاری کرد - انجام داد واجبش را

ادّي : فعل امر بمعنای انجام بده - براه بینداز - انجام بده واجبت را

اذره : ذرت بوداده شده - پف فیل

اذكر :بیاد می آورم

اذيّه : اذیت - ناراحتی

اراجيف :چرندیات

اربعين :چهل

اربیحات : [er.bay.haat] (جغ) نام یکی از روستاهای بخش مرکزی ( حسینی ) شهرستان شادگان

ارجوالمعذره : معذرت میخواهم

ارجيجه :[er.jay.ja] نوعی گیاه خودرو و بیابانی که در فصل بهار میروید خوراک دام است

اردبه : محل عبورو ابتدای ریزش  آب از شط یا نهر بزرگ توسط کانال یا لوله به شعبه فرعی

اردود : دوباره- دومرتبه -  برای بار دوم - تکرار کردن

ارعن : خل - دیوانه - کم عقل

اعویفی : [ea.vay.fee] (جغ) نام روستایی در بخش غیزانیه اهواز در استان خوزستان

ارمله :  بیوه

ارنب : خرگوش

اروف :تعمیر کردن ( بیشتر در مورد خاک ریز و گل بکار میرود

ارويطه : نوعی علف هزر

اريد :میخواهم

ازبر : نهیب دادن - گوشزد کردن با لهن تند- تنبیه کردن - متنبه نمودن کسی به قصد تادیب

ازرگ : [az.rag] آبی ، آبی رنگ

ازرگ : [az.rag] کنایه از چله زمستان

ازرگ : [ez.reg] به سرعت در رفتن ، چپانده شدن، خود را چپاندن ، ازرگت روحی یعنی خودم را به سرعت چپاندم

ازرگ : [az.rag] (جغ) نام روستایی در بخش حمیدیه اهواز در استان خوزستان

ازغير : صغیر -کوچک - کم سال - ریز

ازغيّر : صغیر - مصغر ازغیر - کوچک - خیلی کوچک - اسمی است که بر مردان مینهند

ازغيرون : مصغر ازغیر

ازمول : الحمل - بار - محموله

اسباحه :    شنا - شناکردنی

اسبانه : مفتاح الصموله -  آچار

اسبير : زاپاس ( انگلیسی است )

استكانه :  استکان ( اصل کلمه روسی است )

استوه :  پخته شد - به انجام رسید - به تکامل رسید - به آخر رسید

اسفل :  الاسفل - القسم التحتانی من الوعاء کالجدر - ته - زیرین - قسمت پایینی هر چیزی

اسوادين : الجنون - دیوانگی

اسوالف : القصص - قصه ها - داستانها - کردارها

اسود :   مشکی - سیاه - به رنگ سیاه و مشکی

إش : پیشوندی است برای سوال کردن که اگر اول کلمه ای بیاید جمله سوالی میشود مانند اشمالک یعنی ترا چه شده است -یا اشبیک ؟  یعنی چته - اشلون )یعنی چگونه ُ چطوری - اشصایر یعنی چه شده است .

اشبیشه : [esh.bay.sha] (جغ) نام یک از روستاهای بخش بوزی شادگان دراستان خوزستان

اشبيك :  ترا چه شده است - ترا چیست ؟

اشدعوه : چه خبر است ؟ کلمه ای هم سوالی و هم معمولا همراه با تعجب  و نارضایتی گوینده است

اشّر : علامت بده  ُ دست تکان بده ( فعل امر ) - علامت داد ُ دست تکان داد ( فعل ماضی )

اشصار :  ماذا حدث ؟ - چه شد ؟ - چه گذشت؟

اشصاير :ماذا یحدث ؟ - چه شده است ( ماضی نقلی )

اشعیمط : [esh.ay.mot] (جغ) نام چهار روستا بنامهاي اشعیمط ،اشعيمط جابر ، اشعيمط فالح و اشعيمط منديل یکی در بخش عنافچه اهوازو سه روستا در بخش مشرحات اهواز در استان خوزستان

اشكثر : چقدر ؟ چه اندازه

اشگدّ : چه میزان - چقدر

اشگر : بور - شعر اشگر یعنی موی بور

اشگف : سپر کردن دست در مقابل ضربه - مقاومت کردن - سپر قرار دادن

اشلوحی :  بدون پر ومو - پر کنده - مو و پر درنیاورده

اشلون : چگونه - چطوری

اشلونک :چطوری - حال شما چطور است؟ ( در پرسیدن احوال و سلام کردن  و احوالپرسی )

اشما : پیشوندی است که در اول کلمات می آید به معنای هر آنچه - هر چه

اشمارید : هر آنچه را بخواهم

اشمالج : ترا چه شده است ؟  برای مونث

اشمالك : ترا چه شده است - چته - برای مذکر

اشمحلاه : چه زیباست ( او و آن ) - چقدر قشنگ است - چقدر برازنده است

اشمحله :  چه زیباست - چقدر برازنده است

اشمر :پرتاب کردن - انداختن - پرتاب کن ( فعل امر )

اشمر بديّه :  با دستانم پرتاب میکنم - با دستم تلاش میکنم-

اشمعنه : به چه معنی ؟ - چه معنا دارد - چرا  - به چه منظور

اشنان :  مسحوق من النبات لغسل الثیاب و الایدی  -چوبک - نوعی از نباتات خشک شده  که هنگام خیساندن باقلی خشک به آب اضافه میکنند تاباقلی خشک زودتر خیس بخورد و بهتر بپزد

اشّولخ :[ esh - sho-lakh]  فعل ماضی به معنای  دوپای خود را از هم بازکرد 

اشومر : علامت میدهم - دستهایم را تکان میدهم - تقلا میکنم - دست و پا میزنم

اشويّه :  - مقداری کم - کم - قلیل - کمی - مقداری - تااندازه ای -

اصطبر : اصبر - صبر کن - تامل کن - بایست - منتظرباش

اصطبر اشويّه : کمی صبر کن - کمی تامل کن - کمی حوصله بخرج بده

اصطه : الاستاد - اوستا - کاردان - بنای ساختمانی - معمار

اصلع : موی سر ریخته - کسی که مقداری از موهای جلویش ریخته باشد - کچل - بی مو

اصمخ : کر - ناشنوا - کم شنوا - گوش سنگین

اصیفر : [e.say.fer] (جغ) نام یکی از روستاهای بخش بوزی شهرستان شادگان

اضلوع :  دنده ها - دندانه ها - دنده های سینه

اطلع : برو بیرون - خارج شو

اطلع برّه : برو بیرون - از داخل خارج شو - برو گمشو - به بیرون برو

اطويطوه :

اعریّض : [ea.ray.yez] (جغ) نام یک روستا در حومه غربی شهرستان خرمشهر نزدیک مرز ایران و عراق از قسمت شلمچه

افّادي : دلم - قلبم - معده ام

افتهمت :فهمیدم - دانستم - پی بردم

افرش : پهن کن - بگستر

افرش السماط :سفره غذا  را بینداز - سفره را پهن کن

افرض : فرض کن - تصور کن - گیرم که - برفرض مثال - فرضا

افضاله : پس مانده غذا - بجامانده - باقیمانده - پس مانده هر چیز خوردنی

افنص :

اكثر :

اكحيل :زیرک - قوی - اسب قوی

اكديش : الحصان الاثول -  دست و پا چلفتی -

اكعيبر :- رفتن قاچاقی - با پای پیاده و بصورت غیر مجاز و قاچاقی از مرز کشور خارج شدن

اكليّه : شیرینی خانگی - کیک خانگی - نوعی شیرینی که برای عید در منازل پخت میشود

اكو : هست - وجود دارد - پیدا میشود

اگبیر : [ag.bair] (جغ) نام سه روستا در بخش عنافچه اهواز در استان خوزستان

اگرش :

اگرع : کچل - کاملا کچل - موریخته بعلت بیماری

اگرّم :

اگشور : پوست - پوسته - پوست تخمه و میوه

اگص : میبرم - اره میکنم

اگط : کشک

اگطین : کدو - کدو تنبل

اگلاده : القلاده - گردنبند - گردن آویز - آنچه به گردن آویزان میکنند

اگلیل :

اگواش :جای کم عمق رود یا رودخانه  - بستر دریا که کم عمق است و میتوان بدون شناکردن در آن ایستاد و یا راه رفت - غیر عمیق

اگول : اقول -  میگویم - بگویم -بازگوکنم

الباجي : [al.baji] (جغ) نام يكي از بخش هاي مركزي اهواز در استان خوزستان

الراس : [el.raas] (جغ) نام روستایی در جزیره مینو آبادان

الساده : [el.sa.da] (جغ) نام روستایی در جزیره مینو آبادان ،ساده جمع سید به معنای سادات است و بدلیل اینکه اغلب ساکنین این روستا از سادات میباشند به این اسم نامگذاری شده است

الهائي : [al.haie] (جغ) نام يكي از بخش هاي مركزي اهواز در استان خوزستان

ام اشریجه: [om.esh.ray.ja] (جغ) نام روستایی در قسمت غرب کارون شهرستان خرمشهر

ام اعیای :[om.ea.yaay] (جغ) نام روستایی در جزیره مینو آبادان

ام البلابیل :[om.el.balabil] (جغ) نام یکی از روستاهای بخش باوی دهستان ویس اهواز در استان خوزستان، بلابیل جمع بلبل است

ام الحیار: [om.el.heyaar] (جغ) یکی از روستاهای بخش دارخوین شادگان در استان خوزستان ، حیار همان حجار به معنای سنگ و کلوخ است

ام الحلیانه : [om.el.halyana] (جغ) نام یکی از روستاهای بخش باوی دهستان ویس اهواز در استان خوزستان

ام الحمام :

ام الخریان : [om.el.kher.yaan] (جغ) نام یکی از روستاهای خرمشهر در قسمت غرب کارون

ام الخصاف : [om.el.khsaaf] (جغ) نام روستایی در جزیره مینو آبادان

ام الدیای : [om.el.diyay ]  (جغ)  نام دو روستا در بخش غیزانیه اهواز در استان خوزستان ،دیای یا دجاج جمع دیایه به معنای مرغ است

ام السراجین :[om.el.sarajin] (جغ) نام یکی از روستاهای بخش باوی ملاثانی اهواز در استان خوزستان

ام السواد :[om.el.sevaad] (جغ) نام یکی از روستاهای بخش مرکزی قسمت غرب کارون شهرستان خرمشهر

ام الصخر :[om.el.sakhar]  (جغ) نام یکی از روستاهای بخش یفال شهرستان شادگان

ام الطمیر : [om.el.tomair] (جغ) نام یکی از روستاهای بخش مرکزی اسماعیلیه اهواز در استان خوزستان

ام العظام : [om.el.ezaam] (جغ) نام یکی از روستاهای بخش باوی دهستان ویس اهواز در استان خوزستان

ام الغزلان : [om.el.ghez.laan] (جغ) نام یکی از روستاهای بخش دارخوین شادگان در استان خوزستان، غزلان جمع غزال به معنای آهو است

ام الگصب : [om.el.gasab] (جغ) نام روستایی در جزیره مینو آبادان،  ام الگصب ابراهیم الموسی و ام الگصب نزال نیز نام دو روستا ی دیگر بهمین نام در جزیره مینو است ،گصب به معنای نی و ام الگصب یعنی نیزار

امبیطیحه :[om.bay.tiha] (جغ) نام یکی از روستاهای بخش الهايی اهواز در استان خوزستان

ام عگله سید سبوس : [om.egla.sayed.sobos] (جغ) نام یکی از روستاهای بخش الهائي اهواز، عگله به معنای برکه است

ام عگله مروانه : [om.egla.morvana] (جغ) نام یکی از روستاهای بخش الهايی اهواز در استان خوزستان

ام العوافی : کنایه از سکسکه است -عمل غیر ارادی سکسکه

ام امنچل :  [om-emnech-chel ]  کاری را برای آخرین بار انجام دادن- پشت دست را سوزاندن برای عدم تکرار یک  عمل برای بار دیگر در آینده - برای آخرین بار - کار عبرت آمیز

ام حبیب : 

امباره :  رسیدگی کردن و پرورش دادن  - تربیت دادن - سرپرستی کردن - نگهداری کردن از یک چیزی مثل گیاه یا حیوان یا طفل -

امبرگع : مستتر شده - استتار داده شده - تزیین داده شده - نماداده شده - پوشانده شده

امبعثر :

امبلل : خیس - تر - نمناک - آب خورده

امجدی : المتکدی - گدا - متکدی - فقیر - تکدی گر

امچبّس  مکبوس - مکبس -  فشرده داده شده - له شده و پوشانده شده - نوعی خرمای پرورده - نوعی غذای فرآوری شده

امچتٌف : دستگیر شده - دو دست را  روی سینه قرار داده - دست به سینه شدن - دست بسته شده

امحدب : خمیده - دارای قوز کمر - برآمده - قوزکرده

امحربه : تیز شده  (برای مذکر  ) - نوک چیزی تیز و گرد شده - کنایه از شخص زیرک و باهوش

امحربایه : تیز شده و نوک گرد شده ( برای مونث )

امحرف : همه فن حریف - حیله گر - وارد و همه چیز فهم - بلبل زبان

امحشّف : خشک شده - خرمای خشک شده و بدرد نخور

امحشّه : شکم پر شده - از درون پر شده - شکم ماهی یا مرغ و یا  گوسفند را با موادی مانند کشمش و گردو و سبزیجات مخصوص پرکردن

امحطم : داغون شده - تیکه تیکه شده - خسارت دیده - متلاشی شده

امحلبيه : نوعی فرنی - غذایی با آردبرنج  و شیر و شکر که بیشتر در ماه مبادک رمضان تهیه میشود

امحمّر : شیرین پلو - نوعی برنج شیرین که با شیره خرما پخته میشود و معمولا آنرا  با ماهی شور میخورند

امحمّض : ترش شده - ترشیده - به حالت اسیدی درآمده

امحنبط : زور زدن به چیزی سنگین برای بلند کردن آن - به کول گرفتن چیزی سنگین - زور زده - فشار آورده

امحيّل : حیله گر - هفت خط - مکار - بسیار زبر و زرنگ و با غش

امخبّل :  کم عقل - دیوانه - پریشان - خل

امخّدر : دم کرده - دم کشیده شده - تخدیر شده - بی حس شده

امخنخن : خرمای زود رس خراب شده - خرمای نارس و بیهوده که به مرحله شیرین شدن نمیرسد  - نرم و فاسد شده - کپک زده شده

امداگر :  قهر کرده

امدانه : حبانه - نوعی ظرف آب که از خاک رس ساخته میشود - کوزه سفالی

امدثّر :  پتو کشیده شده - خوابیده و لحاف یا پتو روی خود کشیده - پوشانده شده - پوشیده شده

امدحدح : آدم کوتاه قد - گرد و قلمبه - بسیارکوتاه - گرد شده

امدغمر : آغشته شده - غلط خورده - کثیف و آلوده شده -

امدگه : وسیله یا ابزاری  برای کوبیدن  - بکوب - زمین کوب  

امدلّل : دردانه  - در رفاه و نعمت بزرگ شده

امدلهم : سگرمه ها در هم کشیده - عبوس - ناراحت

امدندل : آویزان - پاندولی

امدوّر : گرد - دایره ای شکل - گرد و قلمبه

امدهرب : گرد شده - توپی - توپ مانند

امرگ : برو کنار - رد شو - حرکت کن ( بیشتر مردم   سوسنگرد  و هویزه و بستان و شادگان بکار میبرند )

امزبّن : آرایش کرده - موها را کوتاه کرده - پیرایش کرده - موها را تیغ زده

امزرعه : :[em.zer.aa] (جغ) نام روستایی در جزیره مینو آبادان  که اغلب ساکنین این روستا از قبیله مزرعه هستند

امزلّق :  زخم دیده - صدمه دیده - رنگ دررفته برای ظروف - صدمه دیده

امزيّن :  الحلاق - آرایشگر مردانه - آرایش کرده - پیرایش کرده - اصلاح کرده

امسبّع : مقعد و نشیمنگاه را از نجاست پاک کرده - کنایه از افلاس و بی پولی - ورشکسته

امسلّه : الابره الکبیره - المسله -سوزن بزرگ - جوالدوز

امسودن : من لا عقل له - دیوانه - دارای دیوانگی و کم عقلی -فرد  کم عقل و نادان و بسیار ابله

امسوّس : خراب - کرم خورده - دارای کرم خوردگی

امشابگ : در آغوش هم رفتن - بغل هم گرفتن

امشاره : تقسیم بندی زمین شخم زده برای کاشت سبزیجات - قسمت معین برای کاشت سبزی

امشایر : قسمتهای تعیین و معیین و آماده شده برای  کاشت سبزی و صیفی جات

امشخله : آبکش - ظرفی سوراخ دار برای آبکش کردن

امشعوث : ژولیده - دارای موهای درهم و برهم

امشلوح : [emshel - wah ] عریان و بی لباس - لخت

امشنتف :کوتاه - لباس خیلی کوتاه یا تنگ

امشنگص : فلفلی - سلیطه و بی حجب - چند رنگ - بیقراری

امشولخ : [emsho-lakh] کسی که پاهایش با فاصله زیاد از هم باز شده باشد - پاها را از هم باز کرده

امشوّه : [em-shawwah ] سر به هوا - کسی که کله اش بوی قورمه سبزی میدهد

امشي :  [emshi ] اگر  فعل امر باشد یعنی برو - راه برو - در صیغه مضارع یعنی راه میروم

امصخنه : ظرفی مسی و بزرگ که روی کتف حمل میشود و با آن آب می آوزند وبا ان آب کرم میکنند - صحیح آن امسخنه است یعنی ظرفی برای گرم کردن

امصدّع : صدمه دیده - صداع دیده - ظرف لب پر

امصلّخ : برهنه - عریان - بدون لباس

امصلهم :

امطبگ : نوع من الاکل یطبخ فی الارز و البصل -نوعی برنج پخته شده - استانبولی برنج و پیاز سرخ کرده

امطشر : پراکنده - ریخته و پاشیده

امطنب :emtennebb محکم گرفته - به چیزی محکم چسبیدن - چسبیدن و اصرارکردن به چیزی - بند کردن

امعلگ :    emallagh  آویزان شده - آویزان

امعوّه : ]em - awwa کج شده - ظرف یا هر چیزی که کج و کوله شده باشد

امعينه :   المعجنه  - ما یعجن فیه - نوعی استانبولی - طرفی مخصوص خمیر کردن آرد - اناء یعجن فیه

امغمّض :   چشمها را بسته - پلک روی هم گذاشته - خوابیده - چرت زده

امفطّح :   چلو گوشت - برنج با گوشت گوسفند که نوعی غذای اعیانی است

امكارب :

امكرمش :  مجاله شده - لباس اتو نشده - چروک شده

امكشكش : لباس یا هر چیز کش دار - با کش جمع شده -

امگبع :     پوشانده شده - به عبا در آمده - عبا پوشیده - چادر کشیده شده

امگشت : [نوعی دم پخت برنج و ماهی ( معمولا ماهی شور یا دودی )و شوید و کشمش

امگطن : غذا یا هر ماده خوراکی کپک زده - فاسد - آدم تنبل و کثیف

امگلفع : رو رفته - پوست کنده شده - پوسته آن خشک شده

املگخ : لقاح داده شده - درخت خرما که نرینه  به آن داده شده است

املعوس : آلوده - کثیف - جای عذا بر آن مانده

املیحه : [em.lay.ha] (جغ) نام یکی از روستاهای بخش یفّال شهرستان شادكان

املیص : چسبیده شده - چسبیده -

امنظره : المراه -  آینه -

 امنگب : نقاب دار - دارای پوشش صورت

امنگع : خیس شده - خیسانده شده - در آب فرورفته و خیس شده

ام نوشه : [om.no.sha] (جغ) نام روستایی در بخش مرکزی خرمشهر قسمت غرب کارون

امنین : من این - از کجا - از چه محلی - از چه جایی

امهدّل : دارای لباس نامرتب و از شلوار بیرون آمده - ژولیده - نامرتب

امهلّي : ژولیده و نامرتب - لباس گشاد و نامناسب پوشیده

امهيله :  قایق بسیار بزرگ - کشتی بدون موتور - بارکش که در آب انداخته میشود

اميرول : بهم ریخته و نامرتب - ژنده پوش - شلخته و نامرتب - دارای لباس نامناسب

انچان : ان کان - اذاکان - اگر - چنانچه - ایکاش -

انچب : انکب - واژگون شد - چپ شد -

انزعج : آزرده شد - آزرده خاطر شده - ناراحت شد

انساوه : ویار زنان هنگام حاملگی

انشطر :

انشگ : انشق - پاره شد - شکافت - دونیم شد

انشور :

انطاره :[entara] نگهبانی - نگهبانی دادن

انطاهه :  [entaha ] اعطاها  - به او داد ( مونث ) - به او تحویل داد

انطاهیّا :اعطاه لها - آن چیز یا آن شیی را به او داد

 انطر:]entarr] ترکید - شکست - ترک خورد - شکافته شد- دونیم شد

انطيني : به من بده - به من عطاکن - به من تحویل بده

انطيّه: عطیه - بخشش دادن - دادنی - بخشیدنی

  انعجد: سفت شد - به سفتی گرایید- درآمیخت - یکسان شد

انفض:

انفطر: شکافت - دونیم شد

انكسر: شکست

انكمش: کوچک شد - آب رفت - تحقیر شد

انگلب:انقلب - واژگون شد - چپ شد

انوب :

انهت: نفس نفس میزنم - تپش قلب دارم - نفس نفس زدن

اوایه: [awa-yeh ] رودر رو میکنم - رودرروکردن دو نفر با هم

اوایهه:[away-he با او رودررو میشوم -

اوده :[ odeh ]

اول العام : پریسال - دو سال پیش

اول امس : پریروز - دو روز پیش

اولحد : داد و بیداد میکنم - فریاد میزنم - داد میزنم - با صدای بلند صدا میزنم

اولیک :  حسابت را میرسم - گیرت می آورم - کتکت میزنم -

اومالی :  برایم دست بلند کرد - برایم اشاره داد - برایم دست تکان داد -  با حرکت دست به من ندا داد

اومه :   اشاره کرد - علامت داد - دست تکان داد

اومی :   اشاده میدهم - علامت میدهم - دست تکان میدهم

اومی علیه :  با دستانت بمن اشاده کن - بسوی من علامت بده - بمن دست تکان بده

اونسک :  به تو خوش میگذارم - ترا خوشحال میکنم - ترا شاد میکنم - مونس تو میشوم

اهد : العهد - عهد - زمانی پیش بود - اهدک بی اهد یعنی یک زمانی تو از او سراغ داشتی

اهلا" و سهلا" : خوش آمدید - رسیدن بخیر - خیلی خوش آمدید - عبارتی برای خوش آمد گویی

اهوایه : زیاد - خیلی زیاد - مقدار بسیار ( بیشتر لهجه ای عراقی است )

اهومش :  دست و پا میزنم - تقلا میکنم - چنگ مییزنم

اهون : بهتر است - کمی بهتر است -

ای : نعم - آره - بلی - کلمه ای برای تایید است

ایاوید :   مردمان نیکو و خیر - مردمی محترم

ایباره : [ey.baara] (جغ) نام یکی از روستاهای بخش مرکزی اسماعیلیه اهواز در استان خوزستان

اید :  الید - دست - دست داشتن

ایدام :  آبگوشت - خوروشت

ایدی :  یدی - دستم

ایراب ّ

ایرفرف :  به اهتزاز در آمده است - تکان میخورد - حرکت میکند

ایلوگ : یلیق - شایسته است - برازنده است -  لیاقتش را داراست -به آن می آید ( در مورد لباس )

ایویده :   خوبی - نیکی - مودت -

ایی :  نعم - آره - بلی

اخر :

افه :

البارحه :  دیشب

الچ :  لک - برای تو مونث - برای شما مونث

الحاح :  اصرار کردن - تاکید کردن

اخدود : گونه ها - رخ ها - طرفها صورت

الخنسه : کنایه از خنساء شاعره عرب عصر جاهلی که سمبل گریه و زاری و شیون کردن بر مردگان درجه یک مثل برادر و پدر است - عوام فکر میکردند منظور از خنسه نوعی پرنده شوم مثل جغد است که این دیدگاه اشتباه است و منظور همان خنساء شاعره که دیوان شعر حزن انگیز دارد میباشد

ادفر :  هجوم میبرم - حمله میکنم - یکدفعه وارد میشوم - با خشونت  و زور داخل میشوم

السریه :

العام : السنه الماضیه - العام الماضی - پارسال - سال گذشته

العشره : رندگی - رندگانی - معاشرت کردن - زندگی کردن

الک : برای تو - از آن توست - برایت

الگیمات : نوعی بامیه یا زولبیا یا  شیرینی خانگی که در ماه مبارک رمضان میپزند و شبه بامیه است

الله علیک : ترا به خدا سوگند میدهم - به خدا قسمت میدهم - خدا بر تو گواه باشد

الله اویاک :  خدا نگهدارت باشد - خدا نگهدار - خدا حافظت باشد

الله اویاکم :  خدا نگهدارتان باشد - خدا حافظتان باشد

الله ایساعدک:  خدا قوت - خسته نباشید - خداوند مساعد شما باشد

الله ایسلمک :  خدا تو را سلامت دهد - سلامت باشید ـ د ر پاسخ سلام دادن و احوالپرسی است

الله ایطول عمرک : عمرتان به درازا باد - خدا طول عمرتان دهد - خدا وند عمرت را زیاد کند

المن : برای کی ؟  - چرا - به چه علت کسی - برای چه

الموزمیه : روز سختی - روز جنگ و نبرد - - یوم الازمات

الوکت :  زمانه - روزگار - چرخ روزگار - وقت - زمان

الوی :  به خود می پیچم - مینالم - از شدت درد به خود میپیچم

الیمته :  تا کی - تا چه وقت - تا چه مدت

.

.

.

.

.

.                  

.

                                                والسلام علیکم و رحمه الله و برکاته

                                مولف القاموس : یاسین الحاج عبدالحسین البچاری